Izabela Blimel: Panie dyrektorze, proszę powiedzieć kilka słów o swojej ścieżce zawodowej i co jest dla Pan najważniejsze w pełnieniu roli dyrektora Instytutu.

Dr. hab. Marcin Stoczkiewicz, Dyrektor Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego:

Moja ścieżka zawodowa łączy działalność naukową i dydaktyczną z zarządzaniem organizacjami i instytucjami. Przez wiele lat pracowałem jako adiunkt w Katedrze Publicznego Prawa Gospodarczego, a następnie w Katedrze Prawa Ochrony Środowiska na Uniwersytecie Jagiellońskim. Równolegle współpracowałem z wieloma kancelariami prawnymi, wykonując zawód radcy prawnego. Cenne doświadczenie w obszarze zarządzania zdobyłem, pracując dla Fundacji ClientEarth Prawnicy dla Ziemi, w której pełniłem różne funkcje kierownicze, w tym przez wiele lat funkcję prezesa. Zarządzałem również działalnością organizacji międzynarodowej na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej, a w ostatnich latach kierowałem działem prawa ochrony środowiska w ClientEarth Global.

Jako dyrektor Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego korzystam z doświadczenia w zarządzaniu zarówno organizacjami krajowymi, jak i międzynarodowymi, ponieważ odpowiadam za całokształt działalności Instytutu. Wiedza i praktyka zdobyte w strukturach międzynarodowych, pozwalają mi usprawniać funkcjonowanie IOŚ-PIB – w szczególności w takich obszarach jak system motywacji i oceny pracowników, czy zarządzanie poprzez cele. Wdrażam w Instytucie nowoczesne rozwiązania w zakresie zarządzania pracownikami i organizacją, które poznałem i stosowałem w praktyce, działając w strukturach międzynarodowych. Dzięki temu możliwy jest transfer nowoczesnych metod zarządzania do organizacji badawczej.

I.B.: Jakie obszary działalności Instytutu po objęciu funkcji dyrektora, uznał Pan za wymagające zmian i jak została przeprowadzona reorganizacja?

M.S.: Po objęciu funkcji dyrektora zorientowałem się, że Instytut dotychczas funkcjonował przede wszystkim jako instytucja badań nad środowiskiem, a w mniejszym stopniu jako instytut ochrony środowiska. Oznaczało to zdecydowane ukierunkowanie na monitoring jakości środowiska, ocenę jego stanu oraz prowadzenie badań diagnostycznych. Natomiast słabiej było rozwinięte instrumentarium praktycznej ochrony środowiska, w tym badań nad politykami i regulacjami prawnymi, które realnie wpływają na poprawę jego jakości.

W związku z tym dość szybko podjąłem decyzję o reorganizacji Instytutu, by rozszerzyć jego działalność o zarządzanie środowiskiem i wdrażanie nowoczesnych narzędzi. Proces restrukturyzacji był złożony i długotrwały, ponieważ wymagał konsultacji ze związkami zawodowymi, dyskusji z Radą Naukową oraz uzgodnień z Ministerstwem Klimatu i Środowiska. Zakończył się jednak pomyślnie w bieżącym roku, tuż przed wakacjami.

Nowa struktura organizacyjna Instytutu odzwierciedla w pełni przyjętą koncepcję rozwoju. Obecnie Instytut zatrudniający około 360 pracowników ma trójczłonową strukturę merytoryczną, obejmującą trzy krajowe ośrodki.

Pierwszym z nich jest Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE) – największy i najbardziej rozbudowany, który pełni kluczową rolę w zakresie analiz i raportowania emisji. Drugim jest Ośrodek Badań Środowiskowych, odpowiedzialny za podstawowe badania nad stanem środowiska, modelowanie atmosfery i klimatu, monitoring oraz działalność laboratoryjną, w tym badania jakości wód.

Trzeci pion stanowi Ośrodek Zarządzania Środowiskowego – najbardziej adaptacyjny i interdyscyplinarny, obejmujący m.in. Zakład Adaptacji do Zmian Klimatu, Zakład Zarządzania Zasobami Przyrody, Zakład Gospodarki Odpadami, Zakład Edukacji Ekologicznej, a także Zakłady: Prawa Środowiska oraz Socjologii i Ekonomii Środowiska. 

To właśnie w tym ośrodku wprowadzono nowe jednostki badawcze, które zwiększają interdyscyplinarność prowadzonych działań. Obecnie w Instytucie współpracują eksperci z wielu dziedzin: chemicy, inżynierowie, przyrodnicy, prawnicy, socjologowie i ekonomiści, co pozwala  na  kompleksowe analizowanie problemów środowiskowych: od diagnozy stanu środowiska poprzez opracowanie strategii naprawczych, aż po ocenę ich skutków społecznych i ekonomicznych.

W przypadku konkretnego problemu środowiskowego prawnicy mogą zaprojektować odpowiednie instrumenty regulacyjne, ekonomiści – oszacować koszty i efektywność ich wdrożenia, a socjologowie – zbadać społeczną akceptację proponowanych rozwiązań. Ma to kluczowe znaczenie, ponieważ skuteczność polityki środowiskowej zależy nie tylko od jej merytorycznej trafności, ale także od akceptacji społecznej.

Zdarza się bowiem, że niektóre instrumenty ochrony środowiska – jak dopłaty do instalacji fotowoltaicznych czy pomp ciepła, spotykają się z dużym poparciem społecznym, podczas gdy inne, np. rozwój farm wiatrowych na lądzie, budzą opór i niezadowolenie. Zrozumienie przyczyn takich zjawisk oraz określenie, czy można je zmieniać oraz w jaki sposób, jest zadaniem dla badaczy społecznych i ekonomistów środowiska.

Dzięki takiemu podejściu Instytut oferuje kompleksową analizę i wsparcie w zakresie polityki ochrony środowiska, łącząc wiedzę naukową, prawną, techniczną i społeczną w jednym, spójnym systemie badawczo-analitycznym.

I.B.: Jakie są pierwsze efekty wdrożenia nowej struktury Instytutu? 

M.S.: Wdrożenie nowej struktury organizacyjnej IOŚ-PIB uważam za jedno z istotnych osiągnięć mojej kadencji. Już zaczyna przynosić wymierne efekty. Szczególnie cieszy mnie rosnące zainteresowanie działalnością nowych zakładów, takich jak np. Zakład Socjologii i Ekonomii Środowiska. Otrzymujemy coraz więcej zapytań o badania socjologiczne związane z postawami społecznymi wobec kwestii ekologicznych. To pokazuje, że kierunek rozwoju, który przyjęliśmy, odpowiada na potrzeby rynku i administracji publicznej.

I.B.: W czym przejawia się unikatowość Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego?

M.S.: Źródłem unikatowości naszego Instytutu jest szeroki zakres kompetencji, wykraczający poza tradycyjne rozumienie instytutu badawczego. Z jednej strony realizujemy zadania naukowe, zarówno badania podstawowe, jak i aplikacyjne, z drugiej natomiast, w bardzo znaczącym stopniu, koncentrujemy się na opracowywaniu dokumentów wdrożeniowych dla administracji publicznej. Są to m.in., strategie, prognozy, modele oraz ekspertyzy wykorzystywane przy tworzeniu i realizacji polityk publicznych, zwłaszcza w obszarze zmian klimatu i ochrony środowiska.

W tym zakresie szczególną rolę odgrywa Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE), który jest obecnie wiodącym ośrodkiem w Polsce i coraz bardziej rozpoznawalnym partnerem w Unii Europejskiej. Głos ekspertów Instytutu jest regularnie słyszany w debatach klimatycznych w Brukseli, co potwierdza naszą aktywną rolę w kształtowaniu polityki klimatyczno-energetycznej.

Zatem unikatowość Instytutu polega na połączeniu działalności badawczej, aplikacyjnej i wdrożeniowej – od analiz naukowych, poprzez modelowanie i prognozowanie i opracowywanie narzędzi wspierających praktyczne działania administracji.

Jednocześnie jesteśmy ośrodkiem referencyjnym w zakresie oceny stanu środowiska. Prowadzimy, m.in. badania jakości powietrza, monitoring różnorodności biologicznej oraz analizę koncentracji gazów cieplarnianych. W ramach Zakładu Monitoringu Środowiska funkcjonuje stacja referencyjna w Puszczy Boreckiej, której wyniki wykorzystywane są przez krajowe i unijne instytucje badawcze. Instytut dysponuje także trzema nowoczesnymi laboratoriami – w tym laboratorium ekotoksykologii – które realizują zadania badawcze i kontrolne na najwyższym poziomie jakości.

Współpracujemy z administracją publiczną, w szczególności z Ministerstwem Klimatu i Środowiska, które sprawuje nadzór nad Instytutem. Współpraca ta ma charakter bieżący i wielopoziomowy – od kontaktów kierownictwa Instytutu z ministrami i wiceministrami, po robocze działania zespołów projektowych z departamentami ministerstwa. Praktycznie każdego dnia przedstawiciele Instytutu uczestniczą w spotkaniach, konsultacjach i projektach realizowanych wspólnie z resortem.

Warto również podkreślić, że Instytut realizuje zadania ustawowe, czyli obowiązki wynikające bezpośrednio z przepisów prawa. Należą do nich m.in.: prowadzenie baz danych dotyczących emisji gazów cieplarnianych i innych substancji, obsługa Krajowego Rejestru Jednostek Kioto oraz rejestru uprawnień do emisji w ramach unijnego systemu handlu emisjami (EU ETS), prowadzenie Bazy Danych o Odpadach (BDO) – kluczowego narzędzia systemu gospodarki odpadami w Polsce oraz zarządzanie bazą danych o gminnych planach adaptacji do zmian klimatu.

Ponadto, Instytut odpowiada za modelowanie i ocenę jakości powietrza w kontekście zmian klimatycznych, co stanowi kolejny z naszych obowiązków ustawowych.

Wszystkie te zadania potwierdzają, że Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy jest jednostką o unikatowych profilu: łączy badania naukowe z praktycznym wdrażaniem polityk środowiskowych, dostarczając rzetelnych danych, analiz i rozwiązań niezbędnych dla skutecznego zarządzania środowiskiem w Polsce i Unii Europejskiej.

I.B.: Jakie projekty realizowane w Instytucie uważa Pan za szczególnie warte wspomnienia?

M.S.: Realizujemy obecnie szereg projektów o bardzo zróżnicowanym charakterze – zarówno badawczym, jak i wdrożeniowym. Finansowanie tych działań pochodzi z różnych źródeł, m.in. z programów LIFE, Horyzont Europa, PARP, NCN, a także bezpośrednio ze środków Unii Europejskiej i administracji publicznej. Warto przytoczyć kilka przykładów. 

Jeszcze za kadencji mojego poprzednika, dyr. Krystiana Szczepańskiego, zainicjowano projekt „CARGA 250”, który skupiał się na opracowaniu koncepcji zintegrowanego zarządzania rozwojem kraju. W ramach projektu powstał model struktury przestrzenno-funkcjonalnej Polski, stanowiący ważny wkład w planowanie strategiczne i politykę przestrzenną państwa.

Kolejnym interesującym przedsięwzięciem jest projekt PARC, dotyczący opracowania innowacyjnych metod oceny ryzyka chemikaliów. Jego celem jest umożliwienie bezpieczniejszego stosowania substancji chemicznych oraz ograniczenie ich negatywnego wpływu na środowisko.

Szczególne znaczenie dla działalności Instytutu ma również obszar adaptacji do zmian klimatu. Przygotowaliśmy m.in. pierwszy w Polsce Regionalny Plan Adaptacji do Zmian Klimatu dla województwa śląskiego. Obecnie realizowane są także prace nad strategią adaptacji Polski Wschodniej oraz nad krajową strategią adaptacji do zmian klimatu, opracowywaną we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska.

Wśród projektów o charakterze aplikacyjnym warto wymienić także inicjatywę „Wyszukiwarka 2.0”, czyli internetowe narzędzie umożliwiające wyszukiwanie ekodotacji – programów finansowych i wsparcia dla przedsiębiorców, samorządów oraz organizacji pozarządowych. To bardzo praktyczne rozwiązanie, ułatwiające dostęp do funduszy proekologicznych i wspierające transformację w kierunku zrównoważonego rozwoju.

Na uwagę zasługuje również projekt opracowania Czerwonej Listy Siedlisk Przyrodniczych Polski, stanowiący odstawę do ochrony krajowych zasobów przyrodniczych. Natomiast monitoring siedlisk w ramach sieci Natura 2000 dostarcza kluczowych danych o stanie różnorodności biologicznej w Polsce.

Instytut realizuje także projekty międzynarodowe, takie jak Connected Flow i Climate Forest, których celem jest monitorowanie stanu wód i lasów z wykorzystaniem najnowocześniejszych technologii pomiarowych i analitycznych.

Chciałbym zwrócić uwagę jeszcze na dwa projekty, które w szczególny sposób odpowiadają na aktualne oczekiwania społeczne i problemy środowiskowe.

Pierwszy z nich związany jest z działaniami podejmowanymi przez Instytut na zlecenie Ministerstwa Klimatu i Środowiska w odpowiedzi na kryzys ekologiczny na Odrze, wywołany zjawiskiem tzw. „złotej algi”. Najpierw Instytut jako pierwszy w Polsce opracował kompleksowy raport o przyczynach katastrofy ekologicznej na Odrze, identyfikując kluczowe czynniki prowadzące do masowego wymierania ryb i degradacji ekosystemu rzeki. Następnie Instytut koordynował eksperymenty i działania prewencyjne, by nie dopuścić do powtórnego zakwitu tzw. „złotej algi”. W kolejnym roku ryzyko katastrofy było bardzo wysokie, jednak dzięki zastosowanym rozwiązaniom i rekomendacjom eksperckim udało się znacząco ograniczyć zagrożenie. Działania Instytutu w tym zakresie stanowią istotny wkład we wspieranie resortu klimatu i środowiska w zarządzaniu kryzysowym i ochronie zasobów wodnych.

Kolejnym projektem o dużym znaczeniu społecznym jest opracowanie systemu zarządzania obiektem światowego dziedzictwa UNESCO, jakim jest Puszcza Białowieska. Jest to wyjątkowo złożony projekt i budzi liczne kontrowersje społeczne, wynikające z odmiennych koncepcji ochrony tego unikatowego ekosystemu. Z jednej strony postulowana jest tzw. ochrona bierna, zakładająca pozostawienie przyrody samej sobie i ograniczenie ingerencji człowieka, a z drugiej – koncepcja aktywnej ochrony, obejmująca działania pielęgnacyjne i kontrolne mające na celu zachowanie trwałości siedlisk.

Zespół Instytutu opracował model zarządzania Puszczą Białowieską, będący próbą znalezienia kompromisu między tymi podejściami, który powstał w oparciu o wnikliwe analizy naukowe oraz ekspertyzy zlecone, m.in. Instytutowi Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży. Jego celem jest wypracowanie optymalnych, zgodnych z wiedzą naukową metod ochrony tego cennego obiektu przyrodniczego, uwzględniających zarówno potrzeby ekologiczne, jak i społeczne.

Chciałbym podkreślić również znaczenie działalności prowadzonej w ramach Centrum Analiz Klimatyczno-Energetycznych (CAKE). Jest to jednostka funkcjonująca w strukturze Instytutu, która zyskała uznanie zarówno w Polsce, jak i na forum Unii Europejskiej. Zespół CAKE prowadzi zaawansowane analizy i modelowania polityki klimatyczno-energetycznej, a opracowywane przez niego raporty i rekomendacje są uwzględniane w procesach decyzyjnych nie tylko w kraju, lecz także w Brukseli. CAKE stanowi dziś rozpoznawalną markę i przykład wysokiego poziomu eksperckiego Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego

Zatem zakres merytoryczny i naukowy projektów realizowanych w Instytucie jest bardzo duży – obejmuje zarówno badania naukowe, jak i opracowywanie narzędzi wspierających administrację, przedsiębiorców oraz społeczeństwo w działaniach na rzecz ochrony środowiska.

I.B.: Jakie wyzwania czekają Instytut?

M.S.: Obecnie opracowujemy nową strategię rozwoju Instytutu, w której kładziemy akcent na współpracę z sektorem prywatnym. Dostrzegamy wyjątkową „okazję okna możliwości” (window of opportunity), by wspólnie z dużymi przedsiębiorstwami wprowadzać realne zmiany w zakresie ograniczania wpływu ich działalności na środowisko. Naszym celem jest wypracowywanie strategii i rozwiązań, które będą sprzyjały zrównoważonemu rozwojowi i transformacji ekologicznej gospodarki.

Dobrym przykładem tego typu działań jest współpraca z Polskimi Liniami Lotniczymi. Obecnie prowadzimy rozmowy, dotyczące opracowania mapy drogowej dla rozwoju tzw. SAF (Sustainable Aviation Fuels) – zrównoważonych paliw lotniczych. Analizujemy, w jakim zakresie paliwa te może stosować polski sektor lotniczy oraz jakie są możliwości ich krajowej produkcji. Takie rozwiązania mogą nie tylko zwiększyć bezpieczeństwo paliwowe kraju, ale również znacząco ograniczyć negatywny wpływ transportu lotniczego na klimat i środowisko.

To przykład współpracy, która pokazuje, jak nauka i biznes mogą łączyć siły, by osiągnąć wspólny cel – tworzenie nowoczesnych, proekologicznych rozwiązań, służących całemu społeczeństwu. Właśnie w tym kierunku chcemy konsekwentnie rozwijać działalność Instytutu, budując trwałe partnerstwa między sektorem naukowym, publicznym i prywatnym.

Podsumowując, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy to miejsce, w którym nauka spotyka się z praktyką. Naszym celem jest tworzenie wiedzy, która realnie wspiera decyzje, dotyczące ochrony środowiska, klimatu i zrównoważonego rozwoju. Wierzę, że dzięki współpracy świata nauki, administracji publicznej i biznesu, możemy skutecznie odpowiadać na wyzwania współczesności i budować przyszłość, opartą na odpowiedzialności ekologicznej oraz innowacjach.

I.B.: Dziękuję bardzo za rozmowę i refleksje na temat roli nauki w kształtowaniu polityki środowiskowej oraz znaczenia współpracy między sektorem publicznym, naukowym i biznesowym. Jest to cenny głos w dyskusji o przyszłości zrównoważonego rozwoju w Polsce.